Cmentarz Żydowski (przy ul. Zagajnikowej)

Nowy cmentarz żydowski w Łodzi, z adresem przy ulicy Brackiej 40 i wejściem od Zmiennej, jest największą żydowską nekropolią w Polsce i jedną z największych w Europie. Zajmuje ponad 40 hektarów, zachowało się na nim około 160 tysięcy nagrobków, a w jego południowej części leżą ofiary getta łódzkiego.

Kiedy i z czyjej fundacji powstał cmentarz na Brackiej

Cmentarz otwarto 10 listopada 1892 roku na gruncie przekazanym gminie żydowskiej przez fabrykanta Izraela Poznańskiego. Leży na południowych Bałutach, w kwartale między ulicami Bracką, Zagajnikową, Zmienną i Inflancką, i zajmuje około 42 hektarów podzielonych na 131 kwater. Pochowano tu od 180 do 230 tysięcy osób. Nekropolia jest wpisana do rejestru zabytków pod numerem A/276 z 17 września 1980 roku, a w 2015 roku rozporządzeniem prezydenta uznano ją za Pomnik Historii. Opiekę sprawuje Gmina Wyznaniowa Żydowska w Łodzi.

Mauzoleum Poznańskiego i dom przedpogrzebowy

Dwa najbardziej rozpoznawalne obiekty cmentarza zaprojektował ten sam architekt, Adolf Zeligson. Mauzoleum Izraela Poznańskiego uchodzi za największy grobowiec żydowski na świecie, a we wnętrzu jego kopuły zachowała się odrestaurowana historyczna mozaika. Dom przedpogrzebowy o powierzchni 850 metrów kwadratowych otwarto w kwietniu 1898 roku; jego budowę sfinansowała Mina Konstadt kwotą 18 tysięcy rubli.

Wśród pochowanych są rodzice Juliana Tuwima i rodzice Artura Rubinsteina, a także przemysłowcy, lekarze i działacze przedwojennej gminy. Nagrobki z XIX i XX wieku pokazują całą skalę dawnej społeczności: od skromnych macew po monumentalne grobowce fabrykanckie.

Pole Gettowe

Pole Gettowe to zbiorowa część cmentarza przy ulicy Brackiej, gdzie w latach 1940-1944 pochowano ponad 40 tysięcy więźniów getta łódzkiego. Źródła podają liczby od około 43 do 45 tysięcy zmarłych. Groby są w większości bezimienne, oznaczone niskimi, jednakowymi tabliczkami. W części przedcmentarnej stoi pomnik poświęcony ofiarom getta i obozów zagłady, a osobna tablica upamiętnia 5 tysięcy Żydów czeskich osadzonych w łódzkim getcie, z których większość zginęła w Chełmnie nad Nerem.

Zasady wizyty

To czynny cmentarz i miejsce pamięci, więc obowiązują tu reguły religijne, nie zwyczaje turystyczne. Mężczyźni wchodzą wyłącznie w nakryciu głowy, wystarczy zwykła czapka. Cmentarz jest zamknięty w szabat oraz w święta żydowskie. Osoby szukające grobów bliskich mogą skorzystać z bazy danych osób pochowanych, prowadzonej przez Fundację Monumentum Iudaicum Lodzense z siedzibą przy ulicy Pomorskiej 18. Fundacja zbiera też wspomnienia o pochowanych. Częścią Pola Gettowego opiekują się wolontariusze skupieni wokół Strażników Pamięci.

Praktycznie

• Adres: Bracka 40, 91-717 Łódź. Wejście dla odwiedzających znajduje się od ulicy Zmiennej, przy wejściu jest parking.
• Godziny podawane przez zarządcę: od niedzieli do piątku, z wyjątkiem świąt żydowskich. Od 1 kwietnia do 1 listopada w godzinach 9-17, od 2 listopada do 31 marca w godzinach 9-15, w piątki do godziny 15. Przed przyjazdem warto je potwierdzić, bo zależą od kalendarza świąt.
• Czego się spodziewać: rozległy, częściowo zarośnięty teren z siecią alei, wymagający wygodnego obuwia i co najmniej dwóch godzin. Najważniejsze punkty to mauzoleum Poznańskiego, dom przedpogrzebowy i Pole Gettowe. Mężczyzn obowiązuje nakrycie głowy.