Synagoga w Sieradzu

Synagoga przy ulicy Wodnej 7 w Sieradzu to budynek, który przetrwał wojnę, ale stracił swoją funkcję i część cech zabytkowych. Nabożeństwa odbywały się tu do 1939 roku, dziś mieszczą się w nim biura i firmy rzemieślnicze, a o dawnych mieszkańcach dzielnicy przypomina tablica na zewnętrznej ścianie.

Klasycystyczna bożnica z lat 1819-1824

Synagogę wzniesiono w latach 1819-1824, prawdopodobnie według projektu Hilarego Szpilowskiego, architekta działającego wtedy w Królestwie Polskim. Murowany budynek założono na planie prostokąta, z przybudówką od zachodu, w której mieścił się przedsionek. Wnętrze miało bogate wyposażenie: rozbudowaną klasycystyczną oprawę aron ha-kodesz, czyli szafy na zwoje Tory, oraz ośmioboczną altanową bimę. W pobliżu znajdowała się mykwa, więc to był cały kwartał życia religijnego, a nie pojedynczy budynek. Około 1850 roku kantorem był tu Lejzer Perelmuter, pochodzący z Litwy autor pieśni religijnych i książki o tematyce talmudycznej, ojciec rabina i posła na Sejm Ustawodawczy Abrahama Cwi Perlmuttera.

Wojna, getto i zmiana wnętrza

W czasie okupacji Niemcy zdewastowali synagogę, a następnie ją przebudowali na potrzeby biurowe, przez co budynek utracił część cech architektonicznych. Wokół ulicy Wodnej Niemcy utworzyli wiosną 1940 roku getto, obejmujące także ulice Sukienniczą, Rybną i Zamową. Mieszkało w nim około 2,5 do 3 tysięcy osób, przy fatalnych warunkach sanitarnych i głodowych racjach. Likwidacja getta zaczęła się 24 sierpnia 1942 roku. Żydów spędzono do kościoła świętego Stanisława przy klasztorze podominikańskim, a od 28 sierpnia wywożono ciężarówkami do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. Przed wojną Sieradz liczył około 10 tysięcy mieszkańców, z czego około 2,6 tysiąca stanowili Żydzi.

Budynek po wojnie

Po wojnie budynek pozostał w rękach świeckich użytkowników. Mieściły się w nim biura i siedziby firm rzemieślniczych, działał tu również zbór Kościoła Chrześcijańskiego Jezus Żyje. 17 kwietnia 2014 roku dawna synagoga częściowo spłonęła. W 2007 roku, w 65. rocznicę likwidacji getta, na ścianie budynku odsłonięto granitową tablicę poświęconą żydowskim mieszkańcom Sieradza. W czasie sieradzkich Dni Judaizmu modlił się w tym miejscu naczelny rabin Polski Michael Schudrich.

Inne ślady żydowskiego Sieradza

Drugim ważnym miejscem jest cmentarz żydowski przy dzisiejszej ulicy Zakładników, założony w 1804 roku i należący do najstarszych w Polsce. Niemcy rozbili tam macewy i użyli ich jako materiału budowlanego, między innymi do utwardzenia ulicy i budowy schodów przy Krakowskim Przedmieściu, rozebranych w 2011 roku. Na cmentarzu stoi obelisk ku czci dwudziestu zakładników rozstrzelanych przez Niemców 14 listopada 1939 roku. Historię miasta i regionu pokazuje Muzeum Okręgowe w Sieradzu w zabudowaniach podominikańskich.

Praktycznie

• Adres: ulica Wodna 7 w Sieradzu, kilka minut pieszo od sieradzkiego rynku.
• Dojazd: pociągiem lub autobusem do Sieradza, dalej spacer przez stare miasto. Samochodem parkingi w okolicy rynku.
• Czego się spodziewać: budynek użytkowany komercyjnie, oglądany z zewnątrz. Nie ma tu ekspozycji ani zwiedzania wnętrza.
• Zwróć uwagę na tablicę pamiątkową na elewacji, to główny element upamiętnienia w tym miejscu.
• Wizytę warto połączyć z cmentarzem żydowskim przy ulicy Zakładników oraz zespołem podominikańskim.