Powstanie łódzkie 1905 - noc barykad na ulicach miasta

Wiosną 1905 roku przez Cesarstwo Rosyjskie, w tym przez Królestwo Polskie, przetaczała się fala niepokojów, która później została nazwana rewolucją 1905 roku. Jej punktem zapalnym było stłumienie w Petersburgu, 22 stycznia 1905 roku, pokojowej manifestacji robotników - wydarzenie zapamiętane jako Krwawa Niedziela. W Łodzi, mieście z ogromną klasą robotniczą zatrudnioną w fabrykach włókienniczych, napięcia narastały przez kolejne miesiące.

Jak zaczęły się starcia w czerwcu 1905 roku?

18 czerwca doszło do starcia patrolu wojskowego z pochodem robotników wracających z majówki za miastem. Dwa dni później, 20 czerwca, odbył się pogrzeb pięciu ofiar tego starcia - w kondukcie szło około 50 tysięcy osób. 21 czerwca na ulice, tym razem w reakcji na prowokacyjną plotkę, wyszło już około 70 tysięcy mieszkańców miasta.

Co wydarzyło się w nocy z 22 na 23 czerwca?

To właśnie ta noc przeszła do historii jako „noc barykad”. Robotnicy budowali zapory z tego, co mieli pod ręką - płyt chodnikowych, wozów drabiniastych, słupów. Niektóre barykady sięgały niemal wysokości pierwszego piętra kamienic. Do najcięższych starć doszło na ulicy Piotrkowskiej, przy skrzyżowaniu z dzisiejszymi ulicami Żwirki i Wigury (wówczas Karola) oraz Pustą.

Ile osób zginęło - i dlaczego liczby się różnią?

Oficjalne dane władz carskich mówią o 151 zabitych (55 Polakach, 79 Żydach i 17 Niemcach), 8 rannych oraz 10 osobach stratowanych w tłumie w okresie od 18 do 25 czerwca. Tajne raporty policyjne z tego samego okresu podają jednak inne liczby - tylko 23 czerwca miało zginąć 164 osoby, a 150 zostało rannych. Część historyków szacuje łączną liczbę ofiar na ponad 200 zabitych i około 800 rannych w całym tygodniu starć.

Ta rozbieżność wynika z chaosu tamtych dni - część rannych umierała później w domach, bez zgłaszania do władz, a niektóre ciała nigdy nie trafiły do oficjalnych statystyk. Nie ma jednej, w pełni wiarygodnej liczby ofiar powstania łódzkiego - są tylko szacunki różniące się w zależności od źródła.

Jak zakończyły się walki?

24 czerwca przewagę zdobyła kawaleria wojsk carskich, a w mieście wprowadzono stan wojenny. Dzień później sytuacja zaczęła się stabilizować, a 26 czerwca ponownie otwarto fabryki. Powstanie łódzkie zostało stłumione, ale było pierwszym od powstania styczniowego 1863-1864 zbrojnym wystąpieniem Polaków przeciwko władzy carskiej na taką skalę.

Dlaczego to wydarzenie jest ważne dla historii miasta?

Wydarzenia czerwca 1905 roku pokazują inną twarz Łodzi niż ta znana z opowieści o fabrykantach i „Ziemi obiecanej”. To była Łódź robotnicza, wielonarodowa - wśród ofiar byli Polacy, Żydzi i Niemcy, co pokazuje, że bieda i wyzysk w fabrykach dotykały mieszkańców niezależnie od pochodzenia. Powstanie łódzkie bywa też nazywane pierwszym w Królestwie Polskim tak masowym zrywem robotniczym o charakterze niemal powstańczym.

Gdzie dziś szukać śladów tamtych wydarzeń?

Fizycznych pamiątek po barykadach z 1905 roku w mieście nie ma - kamienice na trasie walk zostały odbudowane lub przebudowane w kolejnych dekadach. Część ofiar spoczęła jednak na Cmentarzu Starym przy ulicy Ogrodowej, jednej z najstarszych nekropolii Łodzi, gdzie leżą przedstawiciele wielu wyznań i warstw społecznych miasta.

Jak dziś przejść trasą walk?

Najprostszy sposób na poznanie tego fragmentu historii to spacer ulicą Piotrkowską - dziś głównym deptakiem miasta, pełnym kawiarni i sklepów, gdzie w 1905 roku stały barykady. Trasa od placu Wolności do alei Piłsudskiego zajmuje spacerem około 40 minut, a po drodze można zatrzymać się przy licznych klimatycznych miejscach centrum. Cmentarz Stary jest dostępny bezpłatnie w godzinach otwarcia bramy cmentarnej, które zwykle zmieniają się sezonowo - warto sprawdzić je przed wizytą.

Więcej o historii Łodzi z przełomu XIX i XX wieku można przeczytać w innych tekstach działu Poznaj Łódź, w tym o innych miejscach pamięci miasta.