Bałuty, których już nie ma - żydowska dzielnica przed wojną

Dziś Bałuty to zwykła, najludniejsza dzielnica Łodzi - ok. 190 tysięcy mieszkańców, blokowiska i kamienice bez szczególnie wyróżniającego się charakteru. Przed wojną było inaczej. To właśnie tu, wokół Starego Rynku, biło serce żydowskiej Łodzi - miasta, w którym mieszkało wówczas ponad 300 tysięcy Żydów, czyli blisko jedna trzecia wszystkich mieszkańców.

Stary Rynek i Park Śledzia

Centrum handlowe i towarzyskie dzielnicy stanowiły Stary Rynek oraz sąsiadujący z nim Park Śledzia - miejsce, które zawdzięczało swoją nazwę stoiskom sprzedającym śledzie, uznawane za najlepsze w mieście. Było tu zawsze gwarno i tłoczno - opisy tamtych czasów mówią o miejscu żyjącym własnym rytmem, gdzie handel, plotki i codzienne sprawy mieszały się ze sobą od rana do wieczora.

Dziś ani Stary Rynek w tamtej formie, ani Park Śledzia nie istnieją - to fragment miasta, który dosłownie zniknął z mapy, zabudowany i przekształcony w powojennych dekadach. Zostały po nim tylko fotografie i wspomnienia.

Życie religijne i edukacja

Przed wojną w całej Łodzi działało ok. 250 synagog i domów modlitwy - liczba, którą trudno dziś sobie wyobrazić, patrząc na jedyny ocalały budynek tego typu, czyli Synagogę Reicherów. Bałuty i sąsiednie dzielnice miały też rozbudowany system szkolnictwa żydowskiego: działały tu hebrajskie gimnazjum Tarbut, gimnazjum Mizrachi, świecka szkoła jidyszowa Borochow, a także łódzka filia Bejt Jaakow - sieci ortodoksyjnych szkół dla dziewcząt, założonej w 1917 roku w Krakowie przez Sarę Szenirer. Do 1937 roku ruch ten prowadził w całej Polsce ok. 250 szkół z 38 tysiącami uczennic, a łódzka filia miała już w 1934 roku swój drugi rocznik absolwentek.

Prasa i sport

Żydowska Łódź miała też własną prasę - ukazywały się tu m.in. dzienniki w jidysz: Lodzsher Togblat (najstarszy jidyszowy dziennik w Polsce poza Warszawą, wydawany od 1908 do 1936 roku), Najer Folksblat i Hajnt. Działały żydowskie kluby sportowe, wśród nich Hakoach, z sekcjami gimnastyczną, bokserską i piłkarską, gromadzące setki członków i kibiców.

To wszystko - szkoły, gazety, kluby, synagogi - tworzyło samodzielny, kompletny świat społeczny w samym sercu Łodzi, funkcjonujący równolegle do reszty miasta, ale ściśle z nim powiązany gospodarczo i towarzysko.

Getto na terenie dawnej dzielnicy

W lutym 1940 roku Niemcy utworzyli na terenie Bałut getto dla łódzkich Żydów. Nieżydowskich mieszkańców wysiedlono, a na ich miejsce sprowadzono ludność żydowską z pozostałych dzielnic miasta, a z czasem także Żydów z innych krajów Europy i z likwidowanych gett na terenie okupowanej Polski. Świat opisany wyżej - szkoły, gazety, kluby sportowe - przestał istnieć niemal z dnia na dzień, a sama dzielnica na kolejne lata stała się miejscem Zagłady, o której szerzej można przeczytać w historii Stacji Radegast, skąd wywożono mieszkańców getta do obozów zagłady.

Co dziś przypomina o tamtym świecie

Fizycznych śladów przedwojennych Bałut zostało niewiele - większość zabudowy dzielnicy uległa zniszczeniu lub przebudowie w kolejnych dekadach. Pamięć o tamtym świecie żyje dziś głównie dzięki archiwalnym fotografiom, wspomnieniom i pracy historyków rekonstruujących topografię zaginionej dzielnicy. To temat, który wymaga wyobraźni - trzeba umieć spojrzeć na dzisiejsze bloki i ulice i wyobrazić sobie, co było tu wcześniej.

Gdzie szukać dalej

Kto chce lepiej zrozumieć skalę tego, co zniknęło, powinien odwiedzić Nowy Cmentarz Żydowski przy Brackiej, gdzie pochowani są przedstawiciele niemal wszystkich warstw przedwojennej żydowskiej Łodzi, oraz Park Ocalałych, powstały w miejscu bliskim dawnemu gettu jako współczesne miejsce pamięci.

Więcej o historii XX-wiecznej Łodzi znajdziesz w dziale Poznaj Łódź, a inne zabytki i miejsca pamięci miasta wśród zabytków Łodzi.