Cmentarz żydowski przy Brackiej w Łodzi - jak zwiedzać i co zobaczyć

Nowy Cmentarz Żydowski w Łodzi powstał w 1892 roku, gdy stary kirkut przy dzisiejszej ulicy Wesołej przestał mieścić rosnącą gminę żydowską miasta. Dziś zajmuje 42 hektary między ulicą Bracką a Zmienną i jest uważany za największy zachowany cmentarz żydowski w Europie. Pochowano tu od 180 do 230 tysięcy osób, a zachowanych nagrobków w 131 kwaterach jest ok. 160 tysięcy.

Wielkość cmentarza odzwierciedla tempo, w jakim rosła przedwojenna Łódź. Miasto włókiennicze, jedno z najszybciej rosnących miast w regionie łódzkim, przyciągało żydowskich robotników, kupców i fabrykantów szybciej niż jakiekolwiek inne w regionie, a jego żydowska społeczność liczyła przed wojną ponad 200 tysięcy osób.

Mauzoleum Poznańskich - najbardziej okazały grobowiec w Europie

Główną atrakcją cmentarza jest mauzoleum rodziny Poznańskich, zbudowane dla Izraela Poznańskiego, właściciela największej fabryki włókienniczej w Łodzi, i jego żony Leonii. Secesyjna budowla z kopułą pokrytą mozaiką bywa określana jako jeden z największych grobowców żydowskich na świecie. Stoi niedaleko głównej alei i jest pierwszym punktem, do którego kierują się niemal wszyscy zwiedzający.

W innej części cmentarza znajduje się grobowiec rodziny Silbersteinów, strzeżony przez cztery kamienne lwy - jeden z bardziej rozpoznawalnych nagrobków na terenie nekropolii, choć znacznie skromniejszy od mauzoleum Poznańskich.

Pole Gettowe - najmłodsza i najboleśniejsza część cmentarza

W północnej części nekropolii leży tzw. Pole Gettowe - miejsce pochówku ok. 45 tysięcy osób, które zmarły w getcie łódzkim w latach 1940-1944, głównie z głodu, wyczerpania i chorób. Groby są tu skromne, gęsto rozmieszczone, wiele bez nazwisk. To najmłodsza część cmentarza i zarazem świadectwo tego, czym była codzienność getta - śmierć na taką skalę, że nie starczało czasu ani materiału na godne upamiętnienie każdej osoby z osobna.

Warto przejść tą częścią cmentarza w ciszy, bez pośpiechu - to nie jest miejsce na zdjęcia z uśmiechem.

Kto tu spoczywa

Poza Poznańskimi na cmentarzu pochowani są przedstawiciele niemal wszystkich znaczących łódzkich rodzin fabrykanckich i kupieckich pochodzenia żydowskiego, rabini, lekarze, prawnicy i działacze społeczni. Dla wielu zagranicznych gości, zwłaszcza z Izraela i Stanów Zjednoczonych, cmentarz jest celem podróży sentymentalnej - poszukiwania grobów przodków, którzy wyemigrowali z Łodzi przed wojną albo zginęli w getcie.

Jak dojechać i kiedy zwiedzać

Wejście na cmentarz prowadzi od ulicy Zmiennej, choć adresowo teren przypisany jest do ulicy Brackiej 40. Od kwietnia do listopada nekropolia jest otwarta od niedzieli do piątku (poza świętami żydowskimi) w godzinach 9:00-17:00, w piątki do 15:00. Od listopada do końca marca godziny są krótsze: 9:00-15:00. Cmentarz jest zamknięty w soboty.

Bilet wstępu kosztuje ok. 20 złotych, ale opłaty nie pobiera się od osób odwiedzających groby bliskich, a wstęp jest bezpłatny w pierwszą niedzielę każdego miesiąca - te zasady warto sprawdzić przed wizytą, bo mogą się zmieniać. Mężczyźni powinni na terenie cmentarza nakryć głowę - przy wejściu zwykle dostępne są jarmułki dla gości, którzy nie mają własnego nakrycia.

Ile czasu zaplanować

Na spokojny spacer po głównych punktach - mauzoleum Poznańskich, grobowiec Silbersteinów, Pole Gettowe - warto zarezerwować co najmniej półtorej do dwóch godzin. Osoby zainteresowane genealogią i szukające konkretnych grobów powinny liczyć się z dłuższym pobytem; pomocna bywa strona internetowa poświęcona cmentarzowi, na której można wcześniej sprawdzić lokalizację kwatery.

Cmentarz leży niedaleko innych miejsc związanych z historią łódzkich Żydów. Blisko stąd do Parku Ocalałych, a nieco dalej, po drugiej stronie dawnego getta, do Stacji Radegast, skąd wyjeżdżały transporty do obozów zagłady. W centrum miasta warto zobaczyć też Synagogę Reicherów - jedyną przedwojenną synagogę, która przetrwała wojnę.

Wszystkie te miejsca razem dają pełniejszy obraz tego, czym była żydowska Łódź - od rozkwitu przemysłowego miasta, przez tragedię okupacji, po dzisiejszą, skromną, ale wciąż żywą pamięć. Więcej obiektów tego typu można znaleźć na liście cmentarzy i pomników w Łodzi i wśród zabytków Łodzi, a szerszy kontekst historyczny miasta zbiera dział Poznaj Łódź.