Prasa żydowska przedwojennej Łodzi - trzy dzienniki w jidysz i najstarsza gazeta szachowa świata

Międzywojenna Łódź była nie tylko miastem fabryk, ale i miastem gazet - w latach 20. i 30. ukazywało się tu 43 tytuły prasowe, obsługujące wielojęzyczną, wielokulturową społeczność miasta. Znacząca część tej prasy powstawała w jidysz i hebrajskim, adresowana do jednej z największych społeczności żydowskich w Polsce, stanowiącej w tamtym okresie blisko jedną trzecią mieszkańców miasta.

Lodzsher Togblat - najstarszy dziennik jidysz poza Warszawą

Najważniejszym tytułem żydowskiej prasy łódzkiej był „Lodzsher Togblat” - dziennik wydawany w jidysz w latach 1908-1936, uznawany za najstarszy jidyszowy dziennik w Polsce poza Warszawą. Przez blisko trzy dekady istnienia gazeta relacjonowała życie codzienne, gospodarcze i kulturalne łódzkiej społeczności żydowskiej, stając się jednym z filarów lokalnej opinii publicznej tej części miasta.

Hajnt i Najer Fołksblat

Obok Lodzsher Togblat w Łodzi ukazywały się też inne tytuły jidyszowe, między innymi „Najer Fołksblat” oraz lokalne wydanie ogólnopolskiego dziennika „Hajnt”, jednego z najważniejszych tytułów prasy żydowskiej całej ówczesnej Polski. Obecność aż kilku konkurujących ze sobą dzienników w jednym mieście pokazuje, jak duży i zróżnicowany politycznie oraz społecznie był rynek prasowy łódzkiej społeczności żydowskiej w okresie międzywojennym - od tytułów syjonistycznych po bardziej lokalne, mieszczańskie.

Pierwsza na świecie jidyszowa gazeta szachowa

Najbardziej zaskakującą ciekawostką związaną z łódzką prasą żydowską jest fakt, że to właśnie tutaj wydawano pierwsze na świecie jidyszowe czasopismo poświęcone wyłącznie szachom - „Erszte Judisze Szach-Cajtung”. Obok niej ukazywał się też „Erszte Judisze Sport-Cajtung”, pierwsze jidyszowe czasopismo relacjonujące szerzej pojęte wydarzenia sportowe. Oba tytuły były przedmiotem badań naukowych publikowanych między innymi w czasopiśmie „Studia Judaica” - potwierdzają one, że Łódź odegrała pionierską rolę nie tylko w prasie ogólnoinformacyjnej, ale i w wyspecjalizowanej prasie sportowej w języku jidysz, wyprzedzając pod tym względem znacznie większe ośrodki żydowskiej kultury prasowej w Europie.

Dlaczego akurat Łódź

Rozwój tak bogatego rynku prasowego w Łodzi nie był przypadkiem - miasto było jednym z największych skupisk ludności żydowskiej w Polsce, z rozwiniętym życiem gospodarczym, politycznym i kulturalnym, potrzebującym własnych, lokalnych kanałów informacji. Prasa jidyszowa pełniła w tej społeczności rolę podobną do tej, jaką polska prasa odgrywała wśród polskiej ludności miasta - informowała, kształtowała opinie i integrowała wspólnotę wokół wspólnego języka i tematów.

Co zostało z tamtej epoki

Wybuch wojny i utworzenie getta łódzkiego oznaczały koniec swobodnej prasy żydowskiej w mieście. Dziś egzemplarze przedwojennych tytułów, w tym Lodzsher Togblat, przechowywane są głównie w archiwach i bibliotekach cyfrowych, dostępnych dla badaczy i osób zainteresowanych historią prasy. Kontekst tamtej epoki dobrze uzupełnia wizyta w Muzeum Miasta Łodzi, gdzie prezentowane są materiały o życiu kulturalnym przedwojennego miasta, oraz spacer po dawnych ulicach Łodzi, gdzie mieściły się niegdyś redakcje i drukarnie żydowskich gazet.

Wielu dziennikarzy i wydawców związanych z przedwojenną prasą żydowską spoczywa dziś na cmentarzu żydowskim przy Zagajnikowej - warto potraktować spacer po nim jako uzupełnienie tej historii, choć bez konkretnej listy nazwisk, których nie udało się jednoznacznie potwierdzić.

Więcej o żydowskiej historii miasta znajdziesz w dziale Poznaj Łódź, a o zachowanych zabytkach związanych z tą społecznością w kategorii zabytki.