Teatr żydowski w przedwojennej Łodzi - od podwórkowych trup do złotego okresu międzywojnia

Zanim Łódź stała się kojarzona głównie z przemysłem włókienniczym i wielkimi fortunami fabrykantów, była też jednym z ważniejszych ośrodków kultury żydowskiej w Polsce - w tym teatru granego w języku jidysz. Historia sceny żydowskiej w mieście sięga daleko przed dwudziestolecie międzywojenne, choć to właśnie ten okres przyniósł jej największy rozkwit.

Pierwsze występy już w 1868 roku

Pierwsze udokumentowane występy zespołów żydowskich w Łodzi sięgają 1868 roku - to wtedy w mieście, dopiero rozkręcającym swój przemysłowy rozwój, zaczęły pojawiać się wędrowne trupy grające w jidysz, przede wszystkim komedie i melodramaty, adresowane do rosnącej społeczności żydowskiej, która wraz z rozwojem łódzkiego przemysłu napływała do miasta z całego regionu.

Złoty okres teatru żydowskiego w Polsce

Dwudziestolecie międzywojenne to czas, który historycy teatru określają mianem złotego okresu teatru żydowskiego w Polsce - epoki, w której sceny grające w jidysz rozwijały się równolegle w kilku dużych miastach: Warszawie, Wilnie, Krakowie i właśnie w Łodzi, tworząc razem kulturę o zasięgu wykraczającym daleko poza granice kraju. Repertuar obejmował całe spektrum - od klasyki dramatu żydowskiego i lekkiej komedii muzycznej po ambitną, eksperymentalną awangardę teatralną, inspirowaną najnowszymi europejskimi kierunkami w sztuce scenicznej.

Studio Dramatyczne Habima

Jedną z najważniejszych łódzkich scen tego okresu było Studio Dramatyczne Habima, w którym w 1928 roku zaczął pracować Icchak Kacenelson - poeta, dramaturg i pedagog, jedna z najważniejszych postaci przedwojennej kultury żydowskiej w mieście. Habima w Łodzi nawiązywała nazwą i ambicjami artystycznymi do słynnego teatru hebrajskiego, który wywodził się jeszcze z carskiej Rosji, a później stał się jedną z podstaw teatru w Izraelu - łódzka scena była lokalną, mniej znaną, ale realną odnogą tego samego, szerszego ruchu odradzania teatru hebrajskiego i jidyszowego w Europie Środkowej.

Co pozostało z tamtej sceny

Wojna i Zagłada przerwały działalność wszystkich przedwojennych scen żydowskich w Łodzi - większość aktorów, reżyserów i widzów zginęła w getcie łódzkim lub w obozach zagłady. Po wojnie, w krótkim okresie odbudowy łódzkiej społeczności żydowskiej, wznowiono jednak działalność teatralną - powstały wtedy zespoły, które dały początek dzisiejszemu Teatrowi Żydowskiemu, działającemu częściowo także w Łodzi, choć z siedzibą przede wszystkim w Warszawie. To rzadki przykład ciągłości, choć mocno przerwanej i naznaczonej Zagładą, między przedwojenną a współczesną kulturą żydowską miasta.

Gdzie szukać dziś tamtej historii

W samej Łodzi nie zachował się żaden budynek teatralny bezpośrednio kojarzony z przedwojennymi scenami żydowskimi - większość z nich działała w wynajmowanych salach, dziś przebudowanych lub nieistniejących. Kontekst tamtej epoki najlepiej poznać, odwiedzając Muzeum Miasta Łodzi, którego zbiory dokumentują różnorodność kulturalną przedwojennego miasta, oraz Synagogę Reicherów, jedyną łódzką synagogę ocalałą z wojny, wokół której koncentrowało się życie religijne i częściowo kulturalne łódzkich Żydów.

Warto uzupełnić tę wizytę o spacer po cmentarzu żydowskim przy Zagajnikowej, gdzie spoczywają niektóre postacie związane z przedwojennym życiem kulturalnym miasta. Więcej materiałów o żydowskiej historii Łodzi znajdziesz w dziale Poznaj Łódź.