Powojenna odbudowa gminy żydowskiej w Łodzi - miasto, które na chwilę stało się centrum żydowskiej Polski

Z ponad 200 tysięcy Żydów mieszkających w Łodzi przed wojną, Zagładę przeżyło mniej niż dziesięć procent. A jednak w pierwszych latach powojennych to właśnie zniszczona przez okupację, ale fizycznie ocalała Łódź stała się miejscem, do którego napływali żydowscy ocaleni z całej Polski - miasto, które przez krótki czas było największym skupiskiem żydowskim odradzającego się po wojnie kraju.

Dlaczego akurat Łódź

W przeciwieństwie do Warszawy, zniszczonej w blisko osiemdziesięciu procentach, Łódź przetrwała wojnę ze stosunkowo niewielkimi zniszczeniami substancji miejskiej - zachowały się mieszkania, budynki użyteczności publicznej, infrastruktura. To sprawiło, że w pierwszych miesiącach po wyzwoleniu miasto stało się naturalnym punktem docelowym dla ocalałych Żydów, zarówno tych, którzy przeżyli okupację na ziemiach polskich, jak i repatriantów wracających z Związku Radzieckiego.

Liczby, które dziś robią wrażenie

Odbudowa łódzkiej społeczności żydowskiej zaczęła się już w drugiej połowie 1945 roku, a jej tempo było zaskakująco szybkie: na początku 1946 roku w mieście mieszkało już blisko 30 tysięcy Żydów. Do początku lipca 1946 roku łódzki komitet żydowski zarejestrował 56 758 osób - aż 23,3 procent wszystkich zarejestrowanych Żydów w całej powojennej Polsce. Przez krótki czas Łódź była więc, w skali kraju, absolutnym centrum żydowskiego życia - liczebnie ważniejszym nawet niż Warszawa.

Instytucje, które powstały w tym czasie

Odbudowa nie ograniczała się do samej liczby mieszkańców. Już w 1945 roku powstał Tymczasowy Komitet Żydowski, przekształcony wkrótce w Wojewódzki Komitet Żydowski, który organizował opiekę nad powracającymi do miasta ocalałymi - otwarto Dom Repatrianta, sierocińce, internat dla studentów, powstało też szereg organizacji i stowarzyszeń społecznych. Odbudowano działalność Synagogi Reicherów, jedynej, która przetrwała wojnę. W 1946 roku ruszył Teatr Żydowski, powstała spółdzielnia filmowców „Kinor” oraz spółdzielnia artystów plastyków, a w mieście ukazywało się ponownie ponad 20 tytułów prasowych - w jidysz, hebrajskim i po polsku.

Rozdział, który trwał krótko

Ten okres intensywnej odbudowy okazał się jednak przejściowy. Kolejne fale emigracji - po pogromie kieleckim w 1946 roku, potem w latach 1956-1957 i wreszcie po kampanii antysemickiej Marca 1968 roku - systematycznie zmniejszały liczebność łódzkiej społeczności żydowskiej, aż do dzisiejszego stanu kilkuset zarejestrowanych członków gminy. Rozdział, w którym Łódź była demograficznym centrum żydowskiej Polski, trwał zaledwie kilka powojennych lat, ale w tym krótkim czasie miasto odegrało rolę, o której dziś niewielu pamięta.

Gdzie szukać dziś tej historii

Ślady tego krótkiego, intensywnego okresu odbudowy najlepiej poznać, odwiedzając cmentarz żydowski przy Zagajnikowej, gdzie spoczywają też osoby związane z powojenną odbudową gminy, oraz zapoznając się z materiałami Centrum Dialogu im. Marka Edelmana, dokumentującego całą historię żydowskiej Łodzi - od przedwojennej świetności, przez Zagładę, po powojenną, krótką odbudowę i jej stopniowe wygasanie. Więcej o historii miasta w tym okresie znajdziesz w dziale Poznaj Łódź.