Getto w Tomaszowie Mazowieckim - historia żydowskiej dzielnicy

Tomaszów Mazowiecki leży niecałą godzinę drogi od Łodzi i kojarzy się dziś przede wszystkim z Niebieskimi Źródłami i Grotami Nagórzyckimi. Mało kto pamięta, że jeszcze sto lat temu było to miasto, w którym co trzeci mieszkaniec mówił w jidysz, a jego historia skończyła się w sposób, który trzeba znać, żeby zrozumieć ten region.

Miasto, w którym co trzeci mieszkaniec był Żydem

Tomaszów Mazowiecki powstał na początku XIX wieku z inicjatywy Antoniego Ostrowskiego, który sprowadzał do swojego prywatnego miasta rzemieślników i kupców, licząc na rozwój przemysłu włókienniczego. Wśród pierwszych osadników byli Żydzi - Jakub Steinman, właściciel fabryki wyrobów bawełnianych i bliski współpracownik Ostrowskiego, oraz Jakub Kempner, dzierżawca miejskiej huty i odlewni. Samodzielna gmina żydowska powstała w 1831 roku.

Miasto rozwijało się szybko dzięki tkactwu, produkcji sukna i handlowi, a warunki do rozwoju żydowskiej społeczności były dobre - właściciele miasta wprost zachęcali do osiedlania się i zakładania warsztatów. W 1921 roku ludność żydowska liczyła ponad 10 tysięcy osób, co stanowiło około 36 procent mieszkańców Tomaszowa Mazowieckiego. Przy dzisiejszej ulicy Berka Joselewicza stała Wielka Synagoga, jedna z ważniejszych budowli miasta.

Wrzesień 1939 i koniec przedwojennego świata

Wielka Synagoga w Tomaszowie została zburzona już w 1939 roku, w pierwszych miesiącach okupacji niemieckiej. To był jeden z pierwszych sygnałów, że dla żydowskich mieszkańców miasta zaczyna się zupełnie inny rozdział historii niż dla reszty Polski. Niemcy szybko wprowadzili ograniczenia gospodarcze i przymus pracy, a w mieście pojawiali się coraz liczniejsi uchodźcy i przesiedleńcy z Łodzi, Płocka i Warszawy.

Getto na trzech ulicach

Getto w Tomaszowie Mazowieckim utworzono 3 maja 1940 roku. Zgromadzono w nim około 16,5 tysiąca osób - miejscowych Żydów oraz przybyszów z innych miast. Początkowo getto nie było ogrodzone, bo składało się z trzech oddzielnych części rozrzuconych po różnych fragmentach miasta, co przynajmniej teoretycznie pozwalało na kontakt z resztą Tomaszowa. Dopiero w grudniu 1941 roku, gdy pozostała już tylko jedna, scalona dzielnica, całkowicie ją odizolowano.

Warunki w getcie były bardzo ciężkie. Kuchnie prowadzone przez Judenrat wydawały około 1500 posiłków dziennie, co nie pokrywało potrzeb kilkunastu tysięcy mieszkańców. Brakowało żywności, opału i podstawowej opieki medycznej, a do getta trafiały wciąż nowe transporty osób wysiedlanych z innych miejscowości regionu łódzkiego.

Likwidacja getta jesienią 1942 roku

Likwidacja getta w Tomaszowie Mazowieckim trwała od 30 października do 1 listopada 1942 roku. Większość mieszkańców wywieziono do obozu zagłady w Treblince, część skierowano do obozów pracy. Z kilkunastu tysięcy ludzi, którzy przeszli przez to getto, wojnę przeżyło - według dostępnych źródeł - około 250 osób. Ta liczba mówi o skali strat lepiej niż jakikolwiek opis.

Co dziś przypomina o żydowskim Tomaszowie

Śladów przedwojennej społeczności zostało w mieście niewiele - Wielka Synagoga nie przetrwała, a powojenna zabudowa w dużej mierze zatarła dawny układ żydowskiej dzielnicy. Warto za to zajrzeć do Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego, mieszczącego się w pałacu założyciela miasta, które ma w swoich zbiorach kolekcję judaików - przedmiotów codziennego i religijnego użytku żydowskich mieszkańców Tomaszowa. To dziś najbardziej konkretny sposób, żeby zobaczyć coś namacalnego z tamtego świata.

Praktycznie: jak zaplanować wizytę

Muzeum działa w typowych dla instytucji tego typu godzinach - warto sprawdzić aktualny rozkład przed wyjazdem, bo w dni świąteczne bywa zamknięte. Na zwiedzanie ekspozycji historycznej razem z częścią poświęconą judaikom wystarczy góra półtorej godziny. Do Tomaszowa Mazowieckiego z Łodzi dojedziecie pociągiem regionalnym w niecałą godzinę, co czyni to miasto naturalnym celem jednodniowej wycieczki.

Jeśli zostajecie w mieście na dłużej, w tej samej okolicy leży Rezerwat Przyrody Niebieskie Źródła - warto połączyć historyczną część wizyty z krótkim spacerem po rezerwacie, żeby dzień w Tomaszowie nie sprowadzał się wyłącznie do trudnej historii.

Więcej o regionie i jego wielokulturowej przeszłości przeczytacie też w materiałach z cyklu Łódź Wielu Kultur oraz w dziale Poznaj Łódź, gdzie znajdziecie inne artykuły o historii żydowskiej regionu, między innymi o Stacji Radegast i Synagodze Reicherów w Łodzi.