Zduńska Wola - żydowskie miasteczko włókiennicze i jego cmentarz

Zduńska Wola to jedno z tych miast regionu łódzkiego, których historia zaczyna się dosłownie od zera - od decyzji jednego właściciela ziemskiego, który postanowił sprowadzić tkaczy i zbudować osadę przemysłową. W tej historii od początku brali udział żydowscy mieszkańcy, a dziś najbardziej namacalnym śladem ich obecności jest cmentarz przy ulicy Kaczej.

Miasto zbudowane od zera przez tkaczy

Od 1817 roku Stefan Prawdzic-Złotnicki sprowadzał do swojej osady tkaczy ze Śląska, Niemiec i Czech, budując od podstaw ośrodek przemysłu włókienniczego. Dzięki temu miasto zyskało przydomek Miasto Tkaczy i otrzymało prawa miejskie w 1825 roku. Żydzi byli obecni w Zduńskiej Woli od samego początku - pierwsze wzmianki o żydowskich mieszkańcach sięgają 1788 roku, a samodzielna gmina żydowska (wcześniej podlegająca pod Łask) powstała w 1828 roku.

Pełna infrastruktura religijna społeczności

W 1902 roku ludność żydowska liczyła prawie 6 tysięcy osób, co stanowiło blisko 30 procent wszystkich mieszkańców miasta. Gmina dysponowała pełną infrastrukturą religijną: wielką synagogą, mniejszą synagogą, domem modlitwy, łaźniami rytualnymi (mykwami), koszerną rzeźnią drobiu, szkołą religijną Talmud-Tora i domem przedpogrzebowym. To pokazuje skalę i samowystarczalność tej społeczności - Zduńska Wola miała wszystko, czego potrzebowała żydowska gmina, by funkcjonować niezależnie od reszty miasta.

Warto przy okazji wspomnieć, że w Zduńskiej Woli urodził się także święty Maksymilian Kolbe - miasto ma więc wielowątkową, ciekawą historię religijną, w której splatają się różne tradycje.

Cmentarz przy ulicy Kaczej

Cmentarz żydowski założono w 1826 roku, rok po nadaniu miastu praw miejskich. Zajmuje powierzchnię około 2 hektarów przy dzisiejszej ulicy Kaczej. Najstarsze czytelne nagrobki pochodzą z 1832 roku, a ostatni pochówek odbył się tu w 1964 roku. Zachowało się około 3 tysięcy nagrobków - to wyjątkowo dużo jak na polską nekropolię żydowską, bo w wielu innych miastach macewy zostały w czasie wojny rozkradzione lub użyte jako materiał budowlany.

Cmentarz był poważnie zniszczony przez Niemców podczas wojny, a po 1945 roku dodatkowo niszczał przez zaniedbanie. Dziś opiekę nad nim sprawuje Towarzystwo Historyczne Jachad, organizacja byłych mieszkańców Zduńskiej Woli w Izraelu, władze lokalne oraz Muzeum Historii Miasta. Od 2010 roku w sierpniu organizowany jest dzień otwarty cmentarza, podczas którego można go zwiedzić z przewodnikiem.

Synagoga, po której zostało tylko miejsce

Wielka synagoga nie przetrwała wojny - dziś w miejscu, gdzie stała, nie ma już budynku, a jedynym śladem jest oznaczenie historyczne. To typowy dla regionu łódzkiego obraz: cmentarz, jako miejsce z natury trwalsze i trudniejsze do całkowitego zniszczenia, przetrwał znacznie lepiej niż budynki użytkowe, które łatwo było rozebrać lub przebudować.

Praktycznie: jak zwiedzić żydowską Zduńską Wolę

Cmentarz przy ulicy Kaczej jest wciąż formalnie czynną nekropolią, więc obowiązują na nim zasady jak na każdym cmentarzu żydowskim: cisza, szacunek, mężczyźni tradycyjnie nakrywają głowę. Poza dniem otwartym w sierpniu wstęp bywa ograniczony - warto wcześniej sprawdzić u opiekuna terenu, czy można go zwiedzić, zamiast liczyć na przypadkowe otwarcie bramy.

Więcej o historii miasta i jego wielokulturowej przeszłości dowiecie się w Muzeum Historii Miasta w centrum Zduńskiej Woli, gdzie znajdziecie też informacje o wątku żydowskim w kontekście całej historii miasta.

Z Łodzi do Zduńskiej Woli dojedziecie pociągiem regionalnym w około godzinę. Szerszy kontekst historii żydowskiej regionu znajdziecie w cyklu Łódź Wielu Kultur oraz w dziale Poznaj Łódź, między innymi w artykule o cmentarzu żydowskim w Łodzi i o Synagodze Reicherów - jedynej łódzkiej synagodze, która przetrwała wojnę, inaczej niż ta zduńskowolska. Więcej zabytków miasta znajdziecie na stronie zbiorczej zabytków Zduńskiej Woli.