W grudniu 1942 roku na terenie getta łódzkiego, przy ulicy Przemysłowej, Niemcy utworzyli obóz przeznaczony wyłącznie dla dzieci i młodzieży. W odróżnieniu od większości miejsc związanych z okupacyjną historią tej części miasta, ofiarami nie byli tu Żydzi, lecz dzieci polskie - fakt, który warto podkreślić wyraźnie, bo obóz powstał na terenie zamkniętym rok wcześniej dla ludności żydowskiej i łatwo o pomyłkę.

Kto trafiał do obozu

Do obozu kierowano dzieci w wieku od dwóch do szesnastu lat. Trafiały tu sieroty z domów dziecka na ziemiach wcielonych do Rzeszy i z terenu Generalnego Gubernatorstwa, a także dzieci rodziców aresztowanych, więzionych lub w inny sposób represjonowanych przez okupanta. Część małoletnich więźniów trafiła tu za drobne, według niemieckich kryteriów, przewinienia - kradzież żywności, wagary, przynależność do zakazanych organizacji młodzieżowych.

Warunki w obozie były skrajnie ciężkie: głód, praca ponad siły, choroby, brak opieki medycznej i kary cielesne. Śmiertelność wśród najmłodszych więźniów była wysoka, choć dokładne liczby ofiar wciąż są przedmiotem badań historyków.

Skala tragedii

Przez obóz przy Przemysłowej przeszło łącznie ok. pięciu tysięcy dzieci i młodzieży. Przeżyło go ok. 900 osób. Obóz działał aż do 1945 roku, praktycznie do końca okupacji niemieckiej w Łodzi - dłużej niż istniało samo getto łódzkie, na terenie którego powstał.

Miejsce pamięci

W 1971 roku w pobliskim Parku im. Szarych Szeregów odsłonięto pomnik poświęcony ofiarom obozu, znany jako Pęknięte Serce. To miejsce spokojne, zielone, dziś funkcjonujące przede wszystkim jako park miejski - warto jednak wiedzieć, przechodząc przez nie, jaką historię niesie stojący tu pomnik.

Parki i przyrodaPark im. Szarych Szeregówpark na Bałutach z lat 1961-1964 na terenie dawnego getta, z Pomnikiem Pękniętego Serca📍 Boya-Żeleńskiego 1Zobacz atrakcję →

Muzeum Dzieci Polskich - ofiar totalitaryzmu

Od 2021 roku historię obozu i jego więźniów dokumentuje osobna instytucja - Muzeum Dzieci Polskich - ofiar totalitaryzmu, mieszczące się przy ulicy Piotrkowskiej 90, na drugim piętrze. Muzeum wciąż gromadzi i katalogizuje eksponaty, dlatego nie ma na razie stałej ekspozycji - zamiast tego prowadzi wykłady, oprowadzania i wystawy plenerowe. Jest otwarte od poniedziałku do piątku w godzinach 10:00-15:00. Przed wizytą warto sprawdzić aktualny program na stronie muzeum, bo forma udostępniania zbiorów może się zmieniać w miarę rozwoju placówki.

Ślady w przestrzeni miasta

Historię obozu przypominają dziś także murale w Łodzi, poświęcone jego najmłodszym więźniom - przedstawiają dzieci - ofiary i dzieci - więźniów obozu, autorstwa Piotra Saula i Damiana Idzikowskiego. To nietypowa forma upamiętnienia, wpisana we współczesną przestrzeń miasta, obok tradycyjnych pomników i tablic.

Muralemural - Więzień obozu dla dzieci polskich - Piotr Saul i Damian Idzikowski, 2016portret dziecka w pasiastym stroju więziennym, kilkadziesiąt metrów od dawnego wejścia do obozu📍 Przemysłowa 13aZobacz atrakcję →

Dlaczego warto o tym wiedzieć

Obóz przy Przemysłowej to jeden z mniej znanych, nawet wśród samych łodzian, rozdziałów okupacyjnej historii miasta. Dopełnia obraz Łodzi w czasie wojny - nie tylko jako miejsca Zagłady Żydów w getcie, ale też miejsca, w którym cierpiały dzieci polskie, deportowane tu z innych regionów kraju. To temat, który wymaga rzeczowego, spokojnego opowiadania, bez dodatkowych ozdobników - sama skala liczb mówi wystarczająco wiele.

Temat obozu przy Przemysłowej dobrze uzupełnia wiedzę o Stacji Radegast, skąd wywożono mieszkańców sąsiadującego z obozem getta łódzkiego, oraz o Parku Ocalałych, upamiętniającym Polaków, którzy ratowali Żydów w czasie okupacji. Więcej miejsc tego typu można znaleźć wśród muzeów Łodzi i parków miasta, a pełny obraz historii regionu w tym okresie zbiera dział Poznaj Łódź.