Wieluń, 1 września 1939 - zniszczona synagoga

Wieluń zna każdy, kto choć trochę interesuje się historią II wojny światowej - to tutaj, we wczesnych godzinach 1 września 1939 roku, Luftwaffe przeprowadziła jeden z pierwszych nalotów bombowych kampanii wrześniowej, niszcząc nawet trzy czwarte zabudowy miasta. Rzadziej mówi się o tym, że tego samego dnia zniknęła też synagoga - centrum życia religijnego jednej trzeciej mieszkańców przedwojennego Wielunia.

Miasto, w którym co trzeci mieszkaniec był Żydem

W latach trzydziestych Żydzi stanowili około jednej trzeciej mieszkańców Wielunia - pod koniec 1938 roku było to 5238 osób. Społeczność żydowska w mieście miała długą historię i własne instytucje religijne, a synagoga przy dzisiejszej okolicy ulicy Farnej, wzniesiona w latach 1840-1842, należała do najładniejszych tego typu budowli w dawnym województwie kaliskim.

Pierwszy dzień wojny, pierwsze zniszczenia

Wczesnym rankiem 1 września 1939 roku niemieckie lotnictwo zbombardowało liczące wówczas około 15 tysięcy mieszkańców miasto, położone niecałe 30 kilometrów od granicy z Trzecią Rzeszą. Zniszczeniu uległy wtedy również inne zabytkowe budowle sakralne - między innymi XIV-wieczny kościół farny i dawny klasztor augustianów. Synagoga, zbudowana na miejscu jeszcze starszej świątyni, została zniszczona w wyniku wybuchów bomb tego samego dnia, a wkrótce potem jej ruiny rozebrano.

To zbieg dat, który nadaje tej historii wyjątkowo mocną wymowę: zagłada żydowskiego Wielunia zaczęła się dosłownie pierwszego dnia wojny, zanim jeszcze ktokolwiek zdążył zrozumieć, co się dzieje. Po wojnie budynku synagogi nie odbudowano, a teren, na którym stała, wszedł w skład sąsiadującego parku.

Co dziś przypomina o tamtej historii

W miejscu dawnej synagogi stoi dziś tablica pamiątkowa, informująca o tym, co kiedyś stało w tym miejscu i do czego służyło. To jeden z niewielu materialnych śladów żydowskiej historii Wielunia, jakie przetrwały do naszych czasów - większość zabudowy dawnej dzielnicy żydowskiej zniknęła razem z resztą zniszczonego w 1939 roku miasta.

Muzeum Ziemi Wieluńskiej

Historię miasta, w tym wydarzenia z 1 września 1939 roku, można poznać szczegółowo w Muzeum Ziemi Wieluńskiej, które zajmuje się dokumentowaniem losów miasta i regionu - zarówno tragedii pierwszego dnia wojny, jak i wcześniejszej, wielokulturowej historii Wielunia.

Praktycznie: jak zaplanować wizytę

Tablicę pamiątkową w miejscu dawnej synagogi można obejrzeć bez ograniczeń, bo znajduje się w przestrzeni publicznej, niedaleko centrum miasta. Muzeum Ziemi Wieluńskiej warto odwiedzić w pierwszej kolejności, żeby zrozumieć szerszy kontekst wydarzeń z 1939 roku - na zwiedzanie wystarczy około godziny, a aktualne godziny otwarcia warto sprawdzić przed wyjazdem, bo bywają różne w poszczególne dni tygodnia.

Z Łodzi do Wielunia dojedziecie samochodem w niecałe półtorej godziny - to najdalej wysunięty na południowy zachód punkt tego cyklu artykułów o regionie. Warto połączyć wizytę ze zwiedzaniem historycznego centrum miasta, w dużej mierze odbudowanego po zniszczeniach wojennych.

Szerszy kontekst historii żydowskiej regionu łódzkiego znajdziecie w cyklu Łódź Wielu Kultur oraz w dziale Poznaj Łódź, między innymi w artykule o Stacji Radegast w Łodzi.