Afty w jamie ustnej – dlaczego wracają i jak skutecznie się ich pozbyć?

Nawracające afty w jamie ustnej to dość powszechny problem, który może utrudniać codzienne funkcjonowanie, mówienie czy jedzenie. Choć afty zwykle nie są groźne, ich częste pojawianie się bywa sygnałem zaburzeń odporności, niedoborów żywieniowych lub chorób ogólnoustrojowych. Czym są afty, dlaczego mają tendencję do nawrotów oraz jak skutecznie je leczyć?

Afty stanowią jedną z najczęstszych postaci zapalenia błony śluzowej jamy ustnej. Szacuje się, że problem ten dotyczy nawet 1/5 populacji, przy czym szczególnie często występuje u osób młodych oraz w okresach zwiększonego obciążenia organizmu. 

– Zmiany te mają charakter miejscowy, jednak ich podłoże bywa złożone i obejmuje zarówno czynniki immunologiczne, metaboliczne, jak i środowiskowe. Choć afty rzadko stanowią bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia, to są zazwyczaj przeciwwskazaniem do planowych zabiegów stomatologicznych, ponieważ są bolesne, utrudniają pracę dentyście, zwiększają ryzyko nadkażenia bakteryjnego i mogą ulec podrażnieniu – mówi dr n. med. Tomasz Maria Kercz, założyciel i lider kliniczny Navia Clinic w Łodzi. 

Czym są afty i jakie są ich przyczyny?

Afty to powierzchowne, bolesne owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej, o wyraźnie odgraniczonych brzegach i charakterystycznym włóknikowym nalocie w centrum zmiany. Najczęściej lokalizują się na wewnętrznej stronie policzków i warg, na dnie jamy ustnej oraz na bocznych powierzchniach języka. Rzadziej pojawiają się na podniebieniu twardym czy dziąsłach, co odróżnia je od zmian opryszczkowych.

Do najczęściej opisywanych przyczyn i czynników sprzyjających powstawaniu aft należą:

• mikrourazy mechaniczne (np. przygryzienie policzka, urazy od aparatów ortodontycznych, protez czy ostrych krawędzi zębów),
• zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego, prowadzące do nadmiernej reakcji zapalnej w obrębie nabłonka,
• niedobory witamin i składników mineralnych, zwłaszcza witaminy B12, kwasu foliowego, żelaza oraz cynku,
• czynniki hormonalne, w tym wahania stężenia estrogenów i progesteronu,
• przewlekły stres oraz zmęczenie, wpływające na osłabienie mechanizmów obronnych organizmu,
• nadwrażliwość lub alergia na określone składniki diety i preparaty do higieny jamy ustnej (np. laurylosiarczan sodu – SLS),
• choroby przewodu pokarmowego i zaburzenia wchłaniania, takie jak celiakia czy choroby zapalne jelit.

Można więc uznać, że afty nie mają jednej, uniwersalnej przyczyny, lecz stanowią efekt współdziałania wielu czynników miejscowych i ogólnoustrojowych. Ich wystąpienie bywa pierwszym sygnałem, że organizm zmaga się z niedoborami, przewlekłym stresem lub zaburzeniami odporności. Z tego względu nawracające zmiany w jamie ustnej powinny skłaniać nie tylko do leczenia objawowego, lecz także do poszukiwania źródła problemu.

Jak rozpoznać aftę?

Rozpoznanie afty ma najczęściej charakter kliniczny i opiera się na ocenie wyglądu zmiany oraz zgłaszanych dolegliwości bólowych. Afty mają dość charakterystyczny obraz, dzięki czemu można je odróżnić od innych owrzodzeń jamy ustnej, takich jak zmiany opryszczkowe czy pourazowe.

Typowe objawy afty obejmują:

• intensywny, piekący lub kłujący ból nasilający się podczas mówienia, połykania i spożywania kwaśnych lub ostrych potraw,
• pojedyncze lub mnogie owrzodzenia o średnicy od kilku milimetrów do ponad centymetra,
• białoszary nalot włóknikowy w centrum zmiany oraz czerwoną, zapalną obwódkę,
• brak poprzedzających pęcherzyków, co pozwala odróżnić afty od opryszczki,
• samoistne gojenie w ciągu 7-14 dni bez powstawania blizny w typowych postaciach.

W przypadku wyjątkowo dużych, licznych lub długo utrzymujących się zmian, a także przy współistnieniu objawów ogólnych (gorączka, osłabienie, utrata masy ciała), konieczna jest pogłębiona diagnostyka w celu wykluczenia chorób ogólnoustrojowych.

Dlaczego afty nawracają?

Nawracający charakter aft jest związany z ich wieloczynnikową etiologią. Uważa się, że kluczową rolę odgrywa nieprawidłowa odpowiedź immunologiczna, w której komórki układu odpornościowego reagują nadmiernie na drobne uszkodzenia nabłonka jamy ustnej. W efekcie dochodzi do lokalnego stanu zapalnego i powstania owrzodzenia.

Znaczenie mają również czynniki predysponujące, takie jak przewlekły stres prowadzący do wzrostu stężenia kortyzolu, a tym samym do osłabienia odporności. Istotną rolę odgrywają także niedobory żywieniowe, szczególnie żelaza, kwasu foliowego i witaminy B12, które uczestniczą w procesach regeneracji nabłonka. U części pacjentów obserwuje się związek między nawrotami aft a chorobami przewodu pokarmowego, zwłaszcza tymi, które zaburzają wchłanianie składników odżywczych. Nie bez znaczenia są również predyspozycje genetyczne – osoby, u których w rodzinie występowały afty, są bardziej narażone na ich pojawianie się.

Metody leczenia aft

Leczenie aft w jamie ustnej obejmuje zarówno terapię objawową, jak i działania ukierunkowane na usunięcie przyczyny. Podstawowym celem jest zmniejszenie bólu, skrócenie czasu gojenia oraz ograniczenie częstości nawrotów. W łagodnych przypadkach wystarczające bywają preparaty miejscowe o działaniu osłaniającym i przeciwzapalnym, które tworzą warstwę ochronną na powierzchni owrzodzenia. Stosuje się również środki antyseptyczne, aby zapobiec nadkażeniu bakteryjnemu oraz wtórnemu nasileniu stanu zapalnego.

W cięższych postaciach choroby wykorzystuje się miejscowe glikokortykosteroidy, które hamują reakcję zapalną i przyspieszają regenerację nabłonka. Jeżeli badania laboratoryjne potwierdzą niedobory witamin lub mikroelementów, konieczna jest odpowiednia suplementacja. Coraz większą rolę przypisuje się także probiotykom oraz preparatom wspomagającym odbudowę bariery śluzówkowej.

Nieodzownym elementem terapii jest modyfikacja stylu życia. Zaleca się unikanie pokarmów drażniących błonę śluzową, takich jak produkty bardzo kwaśne, pikantne czy twarde. Istotna jest również właściwa higiena jamy ustnej z użyciem past pozbawionych substancji drażniących. U pacjentów z częstymi nawrotami konieczne bywa leczenie chorób współistniejących, które mogą stanowić pierwotną przyczynę problemu.

Afty w jamie ustnej to powszechna, lecz nie zawsze błaha dolegliwość. Choć mają charakter miejscowy, ich nawracanie może wskazywać na zaburzenia odporności, niedobory pokarmowe lub choroby przewlekłe. – Skuteczne leczenie aft wymaga podejścia kompleksowego, obejmującego zarówno łagodzenie objawów, jak i identyfikację czynników wywołujących zmiany. Odpowiednia dieta, prawidłowa higiena jamy ustnej oraz szybka reakcja na pierwsze objawy pozwalają znacząco ograniczyć częstotliwość nawrotów i poprawić komfort życia – podsumowuje dr n. med. Tomasz Maria Kercz.